Ermenistan ve Karabağ Ermeni kara kuvvetleri için Su-25 saldırı görevleri ve Mi-24 ve Mi-8 destek ve nakliye görevleri gerçekleştirdim; hava savunması Azerbaycan uçaklarıyla çatışmaya girdi.

Savaş, Şubat 1988'de Sovyetler Birliği içindeki siyasi ve etnik bir çatışma olarak başladı ve 1991'den sonra Ermenistan destekli Karabağ Ermeni güçleri ile Azerbaycan arasında tam teşekküllü bir savaşa dönüştü. Başlangıçta her iki tarafın da gerçek bir hava kuvveti yoktu. Azerbaycan daha fazla hava kuvvetine sahipti – Wikipedia'nın özetine göre, aralarında MiG-25'ler, Su-24'ler ve Su-25'lerin de bulunduğu yaklaşık 45 savaş uçağı (bazıları Rus ve Ukraynalı paralı askerler tarafından uçuruluyordu) – Ermenistan ise iki veya üç Su-25 ve birkaç düzine helikoptere sahipti. Tom Cooper'ın (2003) ACIG tarihine göre, en ayrıntılı yayınlanmış anlatım ve Wikipedia'nın da takip ettiği kaynağa göre, Ermeni hava kuvvetleri Ekim 1992'de taarruz operasyonlarına başladı. 12 Kasım 1992'de Martuni taarruzunu desteklerken Kazakistan yakınlarında bir Mi-24 kaybetti, 23 Kasım'da iki Mi-8 vuruldu ve 30 Aralık'ta bir tane daha kaybetti. Azerbaycan'ın 2 Ocak 1993'te Laçin koridorunu kesmesiyle, 7 Ocak'tan itibaren başlayan Ermeni karşı saldırısı ilk gününde bir Mi-8, bir Mi-24 ve bir Su-25'e mal oldu – yazarın Rus yapımı olabileceğini düşündüğü bir Su-25 – ve Ocak ayı sonuna kadar üç helikopter daha ve muhtemelen bir jet daha kaybetti. 1993 baharındaki Kelbajar operasyonu 16 Nisan'da bir Mi-8'e mal oldu; ACIG, ateşkes öncesinde başka Ermeni kaybı kaydetmedi. Ermenistan'ın askeri gücü, kara kuvvetlerine ve hava savunmasına dayanıyordu; Savunma Bakanlığı, hava savunmasının ondan fazla düşman uçağı ve helikopterini düşürdüğünü belirtiyor. Savaşın kayıp ve yerinden edilme rakamları tartışmalıdır: Wikipedia'nın özeti, 724.000 Azerbaycanlı ve 300.000-500.000 Ermeninin yerinden edildiğini belirtiyor.

Sonuç Bişkek ateşkesi 12 Mayıs 1994'te yürürlüğe girdi; Ermeni güçleri, uluslararası alanda Azerbaycan'ın bir parçası olarak tanınan Dağlık Karabağ'ı ve çevresindeki Azerbaycan bölgelerini kontrol altında tutuyordu.

ACIG kayıp listesi tek ve resmi olmayan bir kaynaktır ve bulunamayan Ermenistan veya Azerbaycan resmi kayıtlarıyla karşılaştırılamaz. 7 Ocak 1993'te kaybedilen Su-25'in kimliği, kaynağın kendisinde bile belirsizdir. Kayıp rakamları kaynaklara göre farklılık göstermekte olup, Wikipedia'nın özetlediği şekilde verilmiştir.

Uçmak için

Ermenistan Hava Kuvvetleri ve hava savunma kuvvetleri

Nerede

Azerbaycan'ın Dağlık Karabağ ve çevresindeki bölgeleri

Yanında

Dağlık Karabağ Cumhuriyeti (kendi kendini ilan eden)

Aykırı

Azerbaycan

Uçak

Su-25, Mi-24, Mi-8/Mi-17

Kayıplar

ACIG, Wikipedia aracılığıyla, 12 Kasım 1992 ile 16 Nisan 1993 tarihleri arasında yaklaşık dokuz helikopter ve bir veya iki Su-25'in düşürüldüğünü ve bir Mi-8'in de hasar gördüğünü, bundan sonra ise kayıp olmadığını kaydediyor; kesin toplamlar yayınlanmıyor. Ermenistan Savunma Bakanlığı, hava savunmasının ondan fazla düşman uçağı ve helikopterini imha ettiğini söylüyor. Wikipedia'nın savaşın tamamına ilişkin özetine göre, 5.856-6.000 Ermeni ve 11.557 Azerbaycanlı ölü bulunuyor.

Kaynaklar

Vikipedi · Vikipedi · Ermenistan Savunma Bakanlığı

Azerbaycan helikopterlerine ve insansız hava araçlarına karşı hava savunması; incelenen kaynaklarda Ermenistan'a ait insanlı hava muharebesine dair herhangi bir kayıt bulunmamaktadır.

1-5 Nisan 2016 tarihleri arasında dört gün süren çatışmalar, 1994'ten bu yana Temas Hattı boyunca yaşanan en şiddetli çatışmalardı ve yaklaşan hava savaşının ilk belirtilerini gösterdi. Ermeni tarafının havadaki katkısı savunma amaçlıydı: Karabağ Ermeni ve Ermeni hava savunmaları iki Azerbaycan helikopteri ve 14 insansız hava aracını düşürdüğünü iddia ederken, Azerbaycan bir Mi-24 ve bir insansız hava aracını kaybettiğini kabul etti. 5 Nisan'da Ermenistan, Wikipedia'nın bu türün ilk muharebe kullanımı olarak tanımladığı İsrail yapımı bir IAI Harop gezici mühimmatını imha ettiğini bildirdi. İki hükümetin kayıp rakamları büyük ölçüde farklılık gösteriyor – Ermenistan'ın sayımına göre 91 Ermeni askeri ölürken, Azerbaycan'ın sayımına göre 31 Azerbaycan askeri öldü – ve el değiştiren toprakların tanımları da aynı şekilde farklılık gösteriyor: Azerbaycan 20 kilometrekarelik bir alandan bahsederken, Ermenistan 800 hektarlık önemsiz bir alandan bahsetti, Uluslararası Kriz Grubu ise tepelerin stratejik açıdan önemli olduğunu değerlendirdi. Ateşkes Moskova'da kararlaştırıldı. Azerbaycan'ın çıkardığı ders insansız hava araçları ve gezici mühimmatlarla ilgiliydi; Ermenistan'ın hava kuvvetleri, hâlâ birkaç Su-25 ve helikopterden oluşmakta olup, 2020'den önce pek bir değişiklik geçirmemiştir.

Sonuç Moskova'da iki genelkurmay başkanının vardığı ateşkes anlaşması 5 Nisan 2016'da yürürlüğe girdi. Azerbaycan 20 kilometrekarelik bir alanı ele geçirdiğini söylerken, Ermenistan taktiksel veya stratejik önemi olmayan 800 hektarlık bir alanı kaybettiğini belirtti.

Zarar iddiaları iki hükümetin kendi iddialarıdır ve incelenen kaynaklarda bağımsız olarak doğrulanmamıştır. Herhangi bir Ermeni Hava Kuvvetleri uçağının (Karabağ Ermeni Hava Kuvvetlerinden ayrı olarak) uçup uçmadığı belgelenmemiştir.

Uçmak için

Ermenistan'ın desteğiyle Dağlık Karabağ Savunma Ordusu

Nerede

Dağlık Karabağ'daki Temas Hattı

Yanında

Dağlık Karabağ Cumhuriyeti (kendi kendini ilan eden)

Aykırı

Azerbaycan

Çıkışlar

Uygulanamaz.

Kayıplar

Ermenistan, iki Azerbaycan helikopteri ve 14 insansız hava aracını düşürdüğünü iddia etti; Azerbaycan ise bir Mi-24 ve bir insansız hava aracını düşürdüğünü kabul etti. Ermenistan'ın rakamlarına göre 91 asker öldü; Azerbaycan'ın rakamlarına göre ise 31 asker öldü. ABD Dışişleri Bakanlığı toplamda yaklaşık 350 kayıp olduğunu tahmin ediyor.

Kaynaklar

Vikipedi

Su-25 kara saldırı ve helikopter desteği; Azerbaycan insansız hava araçlarına ve uçaklarına karşı karadan hava savunması. Su-30SM savaş uçakları muharebede kullanılmadı.

27 Eylül 2020'den itibaren 44 gün boyunca yaşananlar havada şekillendi, ancak Ermenistan hava kuvvetleri tarafından değil. Azerbaycan'ın Türk yapımı Bayraktar TB2 insansız hava araçları ve gezici mühimmatları, hava savunma sistemlerini, topçu birliklerini ve zırhlı araçları bulup vurdu, hedefleri topçu birliklerine iletti ve Wikipedia'ya göre Azerbaycan, Ermeni hava savunma sistemlerinin kendilerini ifşa etmesini sağlamak için 11 adet eski An-2 çift kanatlı uçağı insansız yem olarak kullandı. Oryx'in fotoğraflarla doğrulanmış kayıp sayımına göre (ki bunun minimum olduğunu vurguluyor), 22 Ermeni 9K33 Osa ve üç Strela-10 sistemi imha edildi, bunların neredeyse tamamı TB2'ler tarafından vuruldu ve Oryx, savaş başladığında Ermenistan'ın altı Buk-M1-2 fırlatma sisteminden sadece birinin çalışır durumda olduğunu bildiriyor. Ermenistan'ın kendi hava gücü de küçüktü. 29 Eylül'de Savunma Bakanlığı, Ganja'dan kalkan bir Türk F-16'nın Ermenistan içindeki Vardenis üzerinde bir Su-25'i düşürdüğünü ve pilotu öldürdüğünü açıkladı; Türkiye Cumhurbaşkanlığı İletişim Direktörü iddiayı yalanladı, analistler enkaz fotoğraflarının konuyu açıklığa kavuşturamadığını belirtti ve Azerbaycan iki Ermeni Su-25'inin bir dağa çarptığını söyledi. Dört Su-30SM savaşa dahil edilmedi. Mart 2021'de Paşinyan, Ermenistan'ın savaş başlamadan önce onlar için füze satın alamadığını söyledi. 9 Kasım'da 102. üsten kalkan bir Rus Mi-24, Yeraskh yakınlarında Azerbaycan'a ait bir MANPADS tarafından düşürüldü ve iki kişi öldü; Azerbaycan bunu bir kaza olarak nitelendirdi ve özür diledi.

Sonuç 9 Kasım 2020 tarihli üçlü bildiri, 10 Kasım'da çatışmaları sona erdirdi: Ermeni güçleri çevre bölgelerden çekildi ve Rus barış güçleri Dağlık Karabağ'ın geri kalanına konuşlandırıldı.

Her iki taraftaki insanlı uçak kayıpları, diğer tarafça doğrulanmamış iddialardır; Ermenistan'ın resmi uçak kaybı toplamlarına ulaşılamamıştır. Oryx'in sayıları minimum değerlerdir. Kayıp rakamları ise iki hükümetin kendi verileridir.

Uçmak için

Ermenistan Hava Kuvvetleri ve hava savunma kuvvetleri, Artsakh Savunma Ordusu ile birlikte.

Nerede

Dağlık Karabağ, çevresindeki bölgeler ve Ermenistan sınırı

Yanında

Dağlık Karabağ Cumhuriyeti (kendi kendini ilan eden)

Aykırı

Azerbaycan

Uçak

Su-25, Mi-24, Mi-8

Kayıplar

Ermenistan, 29 Eylül'de bir Su-25'in Türk F-16'sı tarafından düşürüldüğünü ve pilotun öldüğünü söyledi; Türkiye bunu yalanladı ve Azerbaycan, iki Ermeni Su-25'inin muharebe dışı nedenlerle düştüğünü belirtti. Azerbaycan, 7 Ekim itibarıyla dört S-300 ve 25 Osa dahil olmak üzere 60 Ermeni uçaksavar sisteminin imha edildiğini iddia etti; Oryx'in fotoğraflarla doğrulanmış listesi, 22 Osa ve üç Strela-10 sistemi de dahil olmak üzere ağır Ermeni hava savunma kayıplarını gösteriyor. Ermenistan ve Artsakh yetkilileri, Azerbaycan'a ait Su-25'lerin, Mi-24'lerin ve düzinelerce insansız hava aracının düşürüldüğünü iddia etti. Hükümet rakamlarına göre: 3.825 Ermeni ve 2.906 Azerbaycanlı asker öldü.

Kaynaklar

Vikipedi · Havacılıkçı · Oryx · Oryx · RFE/RL · Kırmızı kan hücresi · Vikipedi · Vikipedi

İncelenen kaynaklarda Ermeni Hava Kuvvetlerinin muharebe rolüne dair herhangi bir kayıt bulunmamaktadır; çatışmalar Azerbaycan ile Artsakh Savunma Ordusu arasında yaşanmıştır.

Azerbaycan Savunma Bakanlığı, 19 Eylül 2023'te başlayan operasyonu "yerel terörle mücadele faaliyetleri" olarak nitelendirerek, Ermeniler tarafından döşendiğini ve iki sivil ile dört polis memurunun ölümüne neden olduğunu belirtti. Laçin koridorunun abluka altına alınmasından bu yana bağlantısı kesilen Artsakh Savunma Ordusu, ertesi gün Rus barış gücü birliği aracılığıyla sağlanan ateşkesi kabul etti ve kendi silahsızlanmasını da içeren bir anlaşmaya vardı. 28 Eylül'de Cumhurbaşkanı Samvel Şahramanan, tüm devlet kurumlarını 1 Ocak 2024'e kadar fesheden bir kararname imzaladı; kendi kendini ilan eden cumhuriyet o tarihte varlığını sona erdirdi. İki hafta içinde bölgedeki Ermeni nüfusunun neredeyse tamamı Ermenistan'a göç etti: Ermenistan hükümeti 3 Ekim itibariyle 100.617 kişiyi saydı. Artsakh hava kuvvetleri – FlightGlobal'ın iki Su-25 ve beşer adet Mi-8 ve Mi-24 helikopteri listelediği – orduyla birlikte ortadan kayboldu. Bu taarruz burada kayıtlara geçmiştir çünkü Ermeni Hava Kuvvetlerinin doğduğu çatışmayı sona erdirmiştir, hava kuvvetlerinin bu çatışmada savaşmış olması nedeniyle değil.

Sonuç Artsakh Savunma Ordusu, 20 Eylül ateşkesi kapsamında silahsızlandırıldı; kendi kendini ilan eden cumhuriyetin başkanı, 1 Ocak 2024'e kadar dağılmasını emretti ve Ermeni hükümeti 3 Ekim 2023 itibarıyla 100.617 mülteci saydı.

Kayıp sayıları her iki tarafın da kendi verileridir. İncelenen kaynaklarda Artsakh uçağının akıbetine dair herhangi bir bilgiye rastlanmamıştır.

Uçmak için

Artsakh Savunma Ordusu (Ermeni Hava Kuvvetlerinin katıldığına dair bir bilgi yok)

Nerede

Dağlık Karabağ

Yanında

Müttefik hava kuvvetleri yok.

Çıkışlar

Uygulanamaz.

Kayıplar

Azerbaycan 192 kişinin öldüğünü bildirirken, Artsakh yetkilileri 200'den fazla kişinin öldüğünü belirtti. Azerbaycan birliklerinin Rus barış gücü askerlerinin aracına ateş açması sonucu beş Rus barış gücü askeri öldü; Azerbaycan bunu bir hata olarak nitelendirdi.

Kaynaklar

Vikipedi · FlightGlobal · Vikipedi

Rusya'nın 102. Askeri Üssü ve 3624. Hava Üssü ile birlikte Ermenistan hava sahasının ortak muharebe göreviyle korunması.

Savunma Bakanlığı, Ermenistan-Rusya ortak hava savunma görevinin başlangıcını, Rus MiG-29'larının Erebuni'ye gelmesinden kısa bir süre sonra, 15 Nisan 1999 tarihine dayandırıyor. Şubat 2007'de Rus Hava Kuvvetleri Komutanı General Vladimir Mikhaylov, Erivan'da 102. üs aracılığıyla Ermeni hava savunmasını güçlendirmeye devam edeceklerini vaat etti ve Rus subaylar, Ermeni mürettebatının 2005'ten beri S-300'ler konusunda eğitildiğini söyledi; bu düzenleme o zamana kadar Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü (CSTO) bölgesel hava savunma sistemi statüsüne kavuşmuştu. Aralık 2015'te iki savunma bakanı, Kafkasya Ortak Hava Savunma Sistemi konusunda bir anlaşma imzaladı; bu anlaşma, Ermenistan parlamentosu tarafından Haziran 2016'da 102'ye karşı 8 oyla onaylandı ve 8 Aralık 2015'te Rus hava üssü altı Mi-24P ve bir Mi-8MT ile güçlendirildi. Bu düzenleme, Ermenistan yönetiminin 2024'te Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü'ne (CSTO) katılımını dondurmasının gerekçesi olarak gösterdiği 2020 yenilgilerini veya Eylül 2022 saldırısını engelleyemedi.

Sonuç Kağıt üzerinde devam edecek olursak; Ermenistan'ın 2024'te Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü'ne (CSTO) katılımını dondurmasının ardından pratikteki durumu incelenen kaynaklarda açıklanmamıştır.

Ortak görev uygulamasının 2024'ten sonra da devam edip etmediği kamuoyuna açık bir şekilde belgelenmemiştir.

Uçmak için

Ermenistan hava savunma kuvvetleri ve Ermenistan'daki Rus kuvvetleri

Nerede

Ermenistan hava sahası

Yanında

Rusya

Uçak

Rus MiG-29 (3624. Hava Üssü)

Kayıplar

0 uçak · 0 ölüHiçbir kayıt yok.

Kaynaklar

Ermenistan Savunma Bakanlığı · Azatutyun (RFE/RL Ermeni Servisi) · Vikipedi · Vikipedi · Vikipedi